Eru fyrirtækin að gleyma orkunni? Og við borgum brúsann

Á meðan ríki heimsins búa sig undir næstu orkukreppu, sýnir ný OECD-rannsókn að gríðarleg orka liggur ónotuð hjá fyrirtækjum — og að lausnirnar eru þegar til.

Orkukreppa er ekki bara liðin tíð. Verð á orku í heiminum þrefaldaðist á milli 2020 og 2022. OECD-löndin eyddu um 0,7% af vergri þjóðarframleiðslunni í að hlífa heimilum og fyrirtækjum við áföllum af þessum völdum. Nú er staðan þokkalega kunnugleg. Það eru átök í Mið-Austurlöndum sem valda meiriháttar truflun á orkumörkuðum í heiminum. Þau hafa valdið verðhækkunum og aukið sveiflur á fjármálamörkuðum. Spurningar um hvernig lönd heimsins nota orku eru enn á ný komnar til sögunnar og svörin eru ekki fagnaðarefni. Ísland er ekki endilega í sömu stöðu og önnur lönd, enda notum við talsvert af orku sem við framleiðum sjálf.

Tuttugu sinnum meira — í sömu grein

Ný OECD-rannsókn sýnir að fyrirtæki sem eru efst á lista yfir nýtingu á orku, framleiða um 20 sinnum meira virði miðað við nýtingu á orkunni, en þau sem eru neðst á listanum, og þá innan sömu greinar. Þetta er ekki samanburður milli ólíkra atvinnugreina eða landa. Þetta er munurinn á til dæmis tveimur verksmiðjum sem framleiða sömu vöruna, í sama landi, á sama tíma.

Til að setja þetta í samhengi, þá er þessi mismunur á nýtingu á orku um fjórum sinnum meiri en sést í sambandi við framleiðni vinnuafls. Við vitum væntanlega að sumir starfsmenn sýna meiri afköst en aðrir. En í varðandi nýtingu á orku er bilið mun meira.

Rannsókn OECD byggir á opinberum gögnum um framleiðslufyrirtæki með að minnsta kosti 20 starfsmenn í níu löndum og nær yfir tímabilið 1995–2021. Þetta eru sem sé ekki tilgátur heldur mælanleg gögn um hvernig fyrirtæki breyta orku í verðmæti.

Hvað þýðir þetta?

Ef fjórðungur fyrirtækja sem eru með hvað verstu nýtingu á orku gætu komist meðal þeirra fyrirtækja sem eru meðal þeirra sem eru með nýtingu á bilinu 25 til 50%, sem í sjálfu sér er ekkert góð frammistaða, gæti það skilað um 40% lægri notkun á orku, án þess að framleiðslan minnkaði. Þetta skiptir miklu máli fyrir atvinnulíf í hverju landi.

Á sama hátt ef öll fyrirtæki meðal þeirra sem eru í neðri helmingi þeirra sem nýta orkuna hvað verst, gæti það skilað um 60% betri orkunýtingu, miðað við að framleiðsla þeirra væri óbreytt.

Þessar tölur kalla ekki á nýja tækni eða rannsókna. Tæknin er til. Spurningin er bara hvernig við fáum fyrirtækin til að nota hana.

Af hverju er þetta ekki gert?

Ef þetta er rétt sem rannsókn OECD fullyrðir og ef sparnaðurinn er svona augljós, hvers vegna er svona mikill munur á því hvernig fyrirtækin nota orkuna?

Ung fyrirtæki og þau sem nota nýrri framleiðslutækni nýta orkuna oft betur. Stærri fyrirtæki sýna oft verri nýtingu á orku. Þetta er að hluta til vegna þess að stærð þeirra gefur þeim möguleika á að semja um lægra orkuverð. Það á reyndar líka við að þau njóta í mörgum löndum ódýrari orku- og skatta eða fá ýmiskonar undanþágur.

Þetta skiptir miklu máli þar sem lægra verð dregur úr hvatanum til að bæta sig. Stór fyrirtæki borga minna fyrir orkuna, svo þau hafa minni ástæðu til að nýta hana vel. Og þar sem þau greiða minna en minni fyrirtækin er orka þeirra í reynd niðurgreidd á kostnað samkeppni.

Hvað geta stjórnvöld gert?

Í rannsókn OECD er bent á tvær meginleiðir sem stjórnvöld geta farið til að breyta þessu mynstri.

Í fyrsta lagi: réttara verðlag á orku. Víðtæk kolefnis- og orkuverðlagning ásamt markvissum stuðningi við fjárfestingar í nýsköpun sem leiðir til betri nýtingar á orku er varanlegra nálgun, frekar en að gefa afslátt á orku. Þegar fyrirtæki borga raunverulegt verð fyrir orku, er orkunýtni ekki bara umhverfismál heldur er það beinn sparnaður. Spurning er því hvernig skipakostur landsins er að nýta orkuna, er það gert með besta móti eða er pláss fyrir umbætur.

Í öðru lagi: bætt samkeppni og að gera góða tækni aðgengilega. Atvinnugreinar sem eru í samkeppni og stunda nýsköpun eru ekki endilega öflug í að dreifa tækninýjungum á sviði orkunýtingar. Fyrirtæki sem eru síður að standa sig og eru í samkeppni reyna að bæta sig eða verða annars undir í samkeppninni. En þessi fyrirtæki eiga það til að dreifa tækninni betur.

Þetta varðar okkur öll

Það má líta á að þetta sem vandamál fyrirtækjanna. En í reynd er þetta mál sem varðar okkur öll.

Rannsókn OECD leggur áherslu á að hvers kyns aðgerðir stjórnvalda til að mýkja áhrif af hækkuðu orkuverði ættu að beinast að þeim sem þurfa mest á aðstoð að halda, þær þurfa að vera tímabundnar og tryggja að hvatar til að spara orku séu til staðar.

Þegar yfirvöld verja skattpeningum í að niðurgreiða hátt orkuverð til að hlífa fyrirtækjum sem ekki gera allt til að stunda nýsköpun í að spara orku, þá er eitthvað að. Þetta þýðir að skattpeningar fara í óarðbærar aðgerðir og umhverfisáhrifin verða talsverð, vegna ópþarfa orkunotkunar.

Ísland og verkefnið framundan

Ísland er kannski í sérstakri stöðu. Við höfum aðgang að endurnýjanlegri orku sem flestar þjóðir hafa ekki. En það þýðir ekki að við séum laus við þetta vandamál. Orkufrekari greinar hér á landi, svo sem stóriðja, þarf vissulega að skoða í ljósi þessara rannsókna.

Spurningin er ekki hvort tæknin sé til að bæta nýtingu á orku. Spurningin er hvort stjórnvöld og fyrirtæki hér heima séu tilbúin að nýta þau tækifæri sem þegar eru til staðar.

Enn ein vaxtahækkunin – hvert erum við að fara?

Nú hefur Seðlabankinn hækkað vexti í 8 prósent. Fyrir mörgum er þetta enn ein vaxtahækkunin í röð og eðlilegt að spurt sé hvort þessi stefna sé raunverulega að skila þeim árangri sem að er stefnt: að ná verðbólgunni niður.

Vaxtahækkanir hafa mikil áhrif á heimili og fyrirtæki. Hærri vextir hækka greiðslubyrði þeirra sem eru með lán, draga úr getu fólks til að neyta og fjárfesta og gera fyrirtækjum erfiðara að ráðast í ný verkefni. Á sama tíma er ekki jafn auðvelt að sjá áhrifin á verðbólguna. Þrátt fyrir ítrekaðar vaxtahækkanir hefur verðbólga haldist há og jafnvel aukist á köflum. Þetta er alls ekki skynsamlegt.

Þess vegna er mikilvægt að horfa á fleiri þætti en vextina eina. Verðbólga verður ekki til af einni ástæðu. Hún getur meðal annars tengst launaþróun, húsnæðisverði, innflutningskostnaði, gengisþróun, opinberum útgjöldum og samkeppni á markaði.

Laun, verðlag og kaupmáttur

Nýjar upplýsingar um laun í landinu sýna að mikill munur er á tekjum fólks. Sumir hafa fengið verulegar launahækkanir á undanförnum árum, ofan á mjög há laun, á meðan aðrir hafa átt erfiðara með að halda í við hækkandi verðlag.

Hér hefur myndast ákveðinn vítahringur. Þegar verðlag hækkar vilja launþegar hærri laun til að verja kaupmátt sinn. Þegar laun hækka verulega geta fyrirtæki aftur á móti þurft að hækka verð til að mæta auknum launakostnaði. Þannig getur skapast víxlverkun milli launa og verðlags. 

Það er þó of einfalt að kenna launahækkunum einum um verðbólguna. Ef verðlag hækkar hraðar en laun getur kaupmáttur rýrnað þrátt fyrir launahækkanir. Þannig getur fólk fengið fleiri krónur í launaumslagið en samt staðið verr að vígi þegar kemur að því að greiða fyrir húsnæði, mat, samgöngur og aðra nauðsynlega neyslu.

Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að umræðan um laun og verðbólgu þarf að vera yfirveguð. Það skiptir máli að spyrja ekki aðeins hversu mikið laun hafa hækkað, heldur einnig hvers vegna verð hefur hækkað jafn mikið eða meira.

Ofurlaun og samkeppni

Meðal þeirra sem hæstu launin hafa hér á landi eru stjórnendur fyrirtækja og ýmsir hátt settir stjórnendur og embættismenn hjá hinu opinbera. Það er eðlilegt að spurt sé hvort þessi laun séu alltaf í samræmi við ábyrgð, árangur og þau störf sem um ræðir.

Í einkageiranum er eðlilegt að markaðurinn hafi áhrif á laun stjórnenda. Þar þarf þó einnig að horfa til þess hversu mikil samkeppni ríkir. Á mörkuðum þar sem fá fyrirtæki eru ráðandi getur skapast svigrúm til hárra launa og mikils hagnaðar sem ekki endilega væri til staðar á samkeppnismarkaði.

Þetta á meðal annars við um greinar þar sem aðgangur nýrra fyrirtækja að markaðnum er takmarkaður. Fjármálakerfið, sjávarútvegurinn og orkuiðnaðurinn eru dæmi um greinar þar sem mikilvægt er að velta fyrir sér hvort samkeppni sé nægileg og hvort neytendur og almenningur njóti ávinningsins af þeim verðmætum sem þar verða til.

Byggingariðnaðurinn undir miklu álagi

Byggingariðnaðurinn hefur einnig orðið illa úti. Háir vextir gera bæði einstaklingum og fyrirtækjum erfiðara að fjármagna húsnæðiskaup og nýbyggingar. Þegar fjármagnskostnaður hækkar verður jafnframt dýrara að byggja.

Við þetta bætist hár kostnaður við vinnuafl, byggingarefni, lóðir, gjöld og aðra aðfangaþætti. Afleiðingin getur orðið sú að nýjar íbúðir verði einfaldlega of dýrar og óhentugar fyrir stóran hluta almennings.

Þá vakna spurningar um hvort við séum að byggja rétt húsnæði á réttum stöðum. Sumt nýtt húsnæði hentar illa þörfum fólks, meðal annars vegna stærðar, staðsetningar, bílastæða og annarra þátta. Það þarf því að horfa á húsnæðismálin í heild sinni en ekki aðeins á fjölda þeirra íbúða sem eru byggðar.

Vextir einir duga ekki

Seðlabankinn hefur mikilvægt hlutverk við að halda verðbólgu í skefjum og vextir eru eitt helsta tæki hans. En peningastefnan getur ekki ein og sér leyst öll efnahagsleg vandamál.

Þar skiptir fjármálastefna ríkisins einnig máli. Ef ríkissjóður eyðir verulega umfram tekjur getur það aukið eftirspurn í hagkerfinu og gert Seðlabankanum erfiðara fyrir. Ef markmiðið er að ná verðbólgu niður þurfa peningastefna og fjármálastefna því að vinna í sömu átt. Það eru ekki margir sem trúa því að hallalaus fjárlög á næsta ári geti orðið að veruleika.

Hér virðist oft skorta skýra heildarstefnu. Stjórnmálin þurfa að taka afstöðu til þess hvernig takmörkuðum fjármunum ríkisins er best varið, hvaða verkefni séu brýnust og hvar megi ná meiri árangri fyrir hvert skattkróna.

Hvað fáum við fyrir skattana?

Þegar rætt er um stöðu ríkisfjármála er oft sagt að það vanti peninga. En sú spurning ætti ekki síður að vera: Hvernig er þeim peningum sem við höfum varið?

Hvort sem horft er til heilbrigðismála, samgangna, fangelsismála eða annarra opinberra verkefna má finna dæmi um mikinn kostnað, tafir og ófullnægjandi árangur. Það bendir til þess að vandinn snúist ekki alltaf eingöngu um fjárskort. Stundum getur vandinn verið forgangsröðun, skipulag, stjórnun eða skortur á eftirfylgni.

Það gæti því verið gagnlegt að skoða opinber verkefni með gagnrýnum augum og spyrja reglulega hvort þau skili þeim árangri sem til var ætlast. Í Bandaríkjunum var til dæmis ráðist í DOGE-verkefnið með það markmið að draga úr ríkisútgjöldum og auka skilvirkni. Reynslan þar sýnir þó einnig að slíkar tilraunir geta orðið umdeildar og skila ekki endilega þeim árangri sem að er stefnt. Spurning er hvort markmið og framkvæmd hafi verið mjög skilvirk.

Þurfum við ekki heildstæðari efnahagsstefnu?

Stóra spurningin er því hvort við séum að reyna að leysa of flókið vandamál með of fáum tækjum.

Vaxtahækkanir geta verið nauðsynlegar til að draga úr verðbólgu, en þær hafa jafnframt verulegan kostnað fyrir heimili og fyrirtæki. Ef á sama tíma er lítið gert til að auka samkeppni, lækka kostnað við húsnæði, bæta opinbera þjónustu og tryggja skynsamlega meðferð skattfjár verður byrðin óhjákvæmilega mikil.

Við þurfum því efnahagsstefnu þar sem peningamál, ríkisfjármál, húsnæðismál, samkeppnismál og opinber rekstur eru skoðuð sem hlutar af sömu heild.

Annars sitjum við uppi með háa vexti, hátt verðlag og mikinn kostnað fyrir heimili og fyrirtæki – án þess að vera viss um að við séum að leysa undirliggjandi vandamálin.

Það ætti að vera tilefni til alvarlegrar umræðu um hvert við viljum stefna og hvernig við ætlum að komast þangað.