Enn ein vaxtahækkunin – hvert erum við að fara?
Nú hefur Seðlabankinn hækkað vexti í 8 prósent. Fyrir mörgum er þetta enn ein vaxtahækkunin í röð og eðlilegt að spurt sé hvort þessi stefna sé raunverulega að skila þeim árangri sem að er stefnt: að ná verðbólgunni niður.
Vaxtahækkanir hafa mikil áhrif á heimili og fyrirtæki. Hærri vextir hækka greiðslubyrði þeirra sem eru með lán, draga úr getu fólks til að neyta og fjárfesta og gera fyrirtækjum erfiðara að ráðast í ný verkefni. Á sama tíma er ekki jafn auðvelt að sjá áhrifin á verðbólguna. Þrátt fyrir ítrekaðar vaxtahækkanir hefur verðbólga haldist há og jafnvel aukist á köflum. Þetta er alls ekki skynsamlegt.
Þess vegna er mikilvægt að horfa á fleiri þætti en vextina eina. Verðbólga verður ekki til af einni ástæðu. Hún getur meðal annars tengst launaþróun, húsnæðisverði, innflutningskostnaði, gengisþróun, opinberum útgjöldum og samkeppni á markaði.
Laun, verðlag og kaupmáttur
Nýjar upplýsingar um laun í landinu sýna að mikill munur er á tekjum fólks. Sumir hafa fengið verulegar launahækkanir á undanförnum árum, ofan á mjög há laun, á meðan aðrir hafa átt erfiðara með að halda í við hækkandi verðlag.
Hér hefur myndast ákveðinn vítahringur. Þegar verðlag hækkar vilja launþegar hærri laun til að verja kaupmátt sinn. Þegar laun hækka verulega geta fyrirtæki aftur á móti þurft að hækka verð til að mæta auknum launakostnaði. Þannig getur skapast víxlverkun milli launa og verðlags.
Það er þó of einfalt að kenna launahækkunum einum um verðbólguna. Ef verðlag hækkar hraðar en laun getur kaupmáttur rýrnað þrátt fyrir launahækkanir. Þannig getur fólk fengið fleiri krónur í launaumslagið en samt staðið verr að vígi þegar kemur að því að greiða fyrir húsnæði, mat, samgöngur og aðra nauðsynlega neyslu.
Þetta er ein af ástæðunum fyrir því að umræðan um laun og verðbólgu þarf að vera yfirveguð. Það skiptir máli að spyrja ekki aðeins hversu mikið laun hafa hækkað, heldur einnig hvers vegna verð hefur hækkað jafn mikið eða meira.
Ofurlaun og samkeppni
Meðal þeirra sem hæstu launin hafa hér á landi eru stjórnendur fyrirtækja og ýmsir hátt settir stjórnendur og embættismenn hjá hinu opinbera. Það er eðlilegt að spurt sé hvort þessi laun séu alltaf í samræmi við ábyrgð, árangur og þau störf sem um ræðir.
Í einkageiranum er eðlilegt að markaðurinn hafi áhrif á laun stjórnenda. Þar þarf þó einnig að horfa til þess hversu mikil samkeppni ríkir. Á mörkuðum þar sem fá fyrirtæki eru ráðandi getur skapast svigrúm til hárra launa og mikils hagnaðar sem ekki endilega væri til staðar á samkeppnismarkaði.
Þetta á meðal annars við um greinar þar sem aðgangur nýrra fyrirtækja að markaðnum er takmarkaður. Fjármálakerfið, sjávarútvegurinn og orkuiðnaðurinn eru dæmi um greinar þar sem mikilvægt er að velta fyrir sér hvort samkeppni sé nægileg og hvort neytendur og almenningur njóti ávinningsins af þeim verðmætum sem þar verða til.
Byggingariðnaðurinn undir miklu álagi
Byggingariðnaðurinn hefur einnig orðið illa úti. Háir vextir gera bæði einstaklingum og fyrirtækjum erfiðara að fjármagna húsnæðiskaup og nýbyggingar. Þegar fjármagnskostnaður hækkar verður jafnframt dýrara að byggja.
Við þetta bætist hár kostnaður við vinnuafl, byggingarefni, lóðir, gjöld og aðra aðfangaþætti. Afleiðingin getur orðið sú að nýjar íbúðir verði einfaldlega of dýrar og óhentugar fyrir stóran hluta almennings.
Þá vakna spurningar um hvort við séum að byggja rétt húsnæði á réttum stöðum. Sumt nýtt húsnæði hentar illa þörfum fólks, meðal annars vegna stærðar, staðsetningar, bílastæða og annarra þátta. Það þarf því að horfa á húsnæðismálin í heild sinni en ekki aðeins á fjölda þeirra íbúða sem eru byggðar.
Vextir einir duga ekki
Seðlabankinn hefur mikilvægt hlutverk við að halda verðbólgu í skefjum og vextir eru eitt helsta tæki hans. En peningastefnan getur ekki ein og sér leyst öll efnahagsleg vandamál.
Þar skiptir fjármálastefna ríkisins einnig máli. Ef ríkissjóður eyðir verulega umfram tekjur getur það aukið eftirspurn í hagkerfinu og gert Seðlabankanum erfiðara fyrir. Ef markmiðið er að ná verðbólgu niður þurfa peningastefna og fjármálastefna því að vinna í sömu átt. Það eru ekki margir sem trúa því að hallalaus fjárlög á næsta ári geti orðið að veruleika.
Hér virðist oft skorta skýra heildarstefnu. Stjórnmálin þurfa að taka afstöðu til þess hvernig takmörkuðum fjármunum ríkisins er best varið, hvaða verkefni séu brýnust og hvar megi ná meiri árangri fyrir hvert skattkróna.
Hvað fáum við fyrir skattana?
Þegar rætt er um stöðu ríkisfjármála er oft sagt að það vanti peninga. En sú spurning ætti ekki síður að vera: Hvernig er þeim peningum sem við höfum varið?
Hvort sem horft er til heilbrigðismála, samgangna, fangelsismála eða annarra opinberra verkefna má finna dæmi um mikinn kostnað, tafir og ófullnægjandi árangur. Það bendir til þess að vandinn snúist ekki alltaf eingöngu um fjárskort. Stundum getur vandinn verið forgangsröðun, skipulag, stjórnun eða skortur á eftirfylgni.
Það gæti því verið gagnlegt að skoða opinber verkefni með gagnrýnum augum og spyrja reglulega hvort þau skili þeim árangri sem til var ætlast. Í Bandaríkjunum var til dæmis ráðist í DOGE-verkefnið með það markmið að draga úr ríkisútgjöldum og auka skilvirkni. Reynslan þar sýnir þó einnig að slíkar tilraunir geta orðið umdeildar og skila ekki endilega þeim árangri sem að er stefnt. Spurning er hvort markmið og framkvæmd hafi verið mjög skilvirk.
Þurfum við ekki heildstæðari efnahagsstefnu?
Stóra spurningin er því hvort við séum að reyna að leysa of flókið vandamál með of fáum tækjum.
Vaxtahækkanir geta verið nauðsynlegar til að draga úr verðbólgu, en þær hafa jafnframt verulegan kostnað fyrir heimili og fyrirtæki. Ef á sama tíma er lítið gert til að auka samkeppni, lækka kostnað við húsnæði, bæta opinbera þjónustu og tryggja skynsamlega meðferð skattfjár verður byrðin óhjákvæmilega mikil.
Við þurfum því efnahagsstefnu þar sem peningamál, ríkisfjármál, húsnæðismál, samkeppnismál og opinber rekstur eru skoðuð sem hlutar af sömu heild.
Annars sitjum við uppi með háa vexti, hátt verðlag og mikinn kostnað fyrir heimili og fyrirtæki – án þess að vera viss um að við séum að leysa undirliggjandi vandamálin.
Það ætti að vera tilefni til alvarlegrar umræðu um hvert við viljum stefna og hvernig við ætlum að komast þangað.
Leave a Reply